Actieleren

Elke vorm van actieleren creëert ruimte voor verandering

Bekijk alle artikelen

FAQ actieleren

Actieleren betreft het gezamenlijk en gestructureerd zoeken naar oplossingen voor urgente problemen door middel van goed geïnformeerd experimenteren. Dit omvat een aantal elementen die in design thinking of andere methodes niet altijd terugkomen. Andersom kan wel: design thinking kan zeker een stap/werkvorm binnen actieleren zijn.

Design thinking is het ontwerpen van (nieuwe) oplossingen vanuit de waartoe-vraag. Je kent dit vast wel in de vorm van een inspiratiesessie of een hackaton. Het hangt van de facilitator en van de methode af of design thinking ook verder ingaat op het urgente probleem. En leiden de bedachte oplossingen ook tot experimenten in de alledaagse praktijk, met alle betrokkenen? Bij die experimenten kan bijvoorbeeld blijken dat de oplossing voor sommige betrokkenen niet goed werkt of dat er andere problemen door ontstaan. Of dat er een nóg beter idee ontstaat.

Want dat zijn wel essentiële elementen van actieleren: urgentie, oplossingen zoeken, experimenteren, aanpassen. Zo’n proces duurt minimaal een aantal maanden. Een sessie design thinking of een hackaton kan uitstekend passen in de beginfase van het actieleren!

Het Actie Leer Netwerk heeft alle beschrijvingen en definities uit (internationale) literatuur over actieleren ontrafeld (deconstructie) en daarna de elementen die steeds terugkomen met elkaar gecombineerd (constructie). Dat heeft geleid tot een eigen definitie van actieleren (zie “Wat is actieleren?”). De door ons ontwikkelde handreikingen en tips zijn geïnspireerd door het werk van een pionier van actieleren: Reg Revans  (1907-2003). 

Meer lezen?

Nee, een externe facilitator kan een impuls geven, maar het lerend vermogen van een team of organisatie staat voorop. Het aanpakken van problemen gebeurt dagelijks al op de werkvloer en een gezonde organisatie biedt altijd ruimte aan vragen stellen, leren, verbeteren. Als het om urgente problemen gaat waar een enkele werknemer of team niet uit kan komen, waar meer tijd voor nodig is of waar erg veel verschillende partijen bij betrokken zijn – dan is een bewust gestructureerd proces nodig. Daarbij kan een externe facilitator een prettige helikopterview hebben en helpen om het leerproces vorm te geven en (tijdelijk) te begeleiden.

Bekijk de Facilitators Pool van het Actie Leer Netwerk

Een lerende cultuur in de zorg- of welzijnsorganisatie is fundamenteel voor tevredenheid van werknemers en kwaliteit van de dienstverlening. Zorgprofessionals hebben, door hun ervaring van alledag, ideeën over hoe het werk beter en sneller kan. Ze hebben tijd nodig om hun vak bij te houden. En ze staan open voor innovaties, als ze de tijd krijgen deze uit te proberen.

Redenen voor zorgprofessionals om het vak te verlaten zijn, o.a.:

  • Geen geld voor scholing
  • Onveilig leer- en ontwikkelklimaat

Zie bijv. deze blog van Caren Kunst.

Veilige leerprocessen op de werkvloer zijn essentieel om personeel te behouden en aan te trekken. Actieleren draagt daardoor bij aan het tegengaan van personeelstekorten in zorg en welzijn. De methodiek actieleren biedt een systematische manier om dit leren in zorg en welzijn te stimuleren (zie Uitgangspunten van actieleren).

AActieleren heeft veel overeenkomsten met co-creatie.  Welke taal gebruikt wordt is afhankelijk van de organisatie, sector of (bedrijfs-)cultuur. We kunnen actieleren als een verzamelterm zien. Een aansprekende indeling van verschillende stappen in co-creatie, die erg veel overeenkomsten heeft met actieleren is deze:

  • Co-ideatie: samen ontwikkelen van ideeën, oplossingen
  • Co-valuatie: samen besluiten over wat uitgeprobeerd gaat worden
  • Co-design: samen ontwerpen van de oplossing
  • Co-test: samen experimenteren, uitproberen en verslag leggen
  • Co-lancering: samen doorvoeren van de gekozen oplossing

Bij actieleren zitten alle betrokkenen “aan tafel”. Maar dat wil niet zeggen dat alle betrokkenen dezelfde rol hebben, hetzelfde doen of dezelfde invloed hebben. Ook hoeft niet iedereen tegelijkertijd letterlijk aan tafel te zitten. Voorbereiding van een actieleerproces op bestuurlijk niveau is een goed idee. Daarmee kan de ruimte voor actieleren gecreëerd worden.

Bestuurders en beslissers hebben een specifieke verantwoordelijkheid voor actieleren binnen de organisatie. Zij moeten, o.a.:

  • Signalen over urgente en complexe problemen serieus nemen
  • Leiderschap tonen: problemen verwoorden als uitdaging en er verantwoordelijkheid voor nemen
  • Een lerende cultuur helpen creëren en blijvend voeden
  • Zet risico van een leerproces omarmen: het niet-weten durven benoemen
  • Een passend leerproces laten ontwerpen
  • Het vraagstuk helpen verhelderen
  • Gelijkwaardig participeren in (enkele van) de bijeenkomsten
  • Goede voorbeelden (bijv. Koplopers) zoeken en goede praktijken helpen vertalen naar de eigen context
  • Experimenten omarmen en actief volgen
  • Oplossingen helpen opschalen

Het Actie Leer Netwerk is geen actieleer-politie en vertegenwoordigt geen onesize-fits-all benadering over actieleren. Actieleren kan namelijk allerlei vormen aannemen en heeft tal van raakvlakken met o.a. co-creatie en design-thinking. Actieleren is een verzamelterm.  

Met onze online Toolbox Actieleren bieden we handreikingen, inspiratie en informatie om actieleren als methodiek te ondersteunen, en daarmee een basis te bieden voor oplossingen in verband met de arbeidsproblematiek in zorg en welzijn. Alle vormen zijn aan te passen aan de eigen context. 

Levensbedreigende en acute problemen kun je niet met actieleren aanpakken. Daarvoor moet je namelijk zo snel mogelijk en zo adequaat mogelijk kunnen handelen. Actieleren is geschikt om gedurende een periode van minimaal 3 maanden goed te kijken naar bestaande praktijken, werkwijzen, methoden, interacties, protocollen – daarop te reflecteren en alternatieven te ontwikkelen. Experimenteren en overwegen of een nieuwe werkwijze een verbetering is: actieleren heeft tijd nodig. Dat is het waard. Want actieleren leidt tot gedragen veranderingen, waarvan iedereen vindt dat ze verbeteringen zijn.

Interessante informatie, tools, tips & tricks

Actieleren levert altijd verbetering op. Want van een leerproces steek je altijd wat op. Maar om doelgericht te kunnen actieleren stel je eerst samen vast met welk urgent probleem je aan de slag gaat. Het lijkt misschien een onoverkomelijk probleem, maar als het makkelijk was, was het al opgelost. Samen ga je het aan en bepaal je (soms pas gaandeweg) wat een haalbaar doel is. Stel dan ook samen vast wanneer je tevreden bent. Bijvoorbeeld:

  • De deelnemers veranderen hun werkwijze
  • De werkgroep heeft 2-3 haalbare scenario’s aangedragen
  • De urgentie van het vraagstuk in de organisatie is afgenomen
  • Er zijn nieuwe werkwijzen afgesproken voor de hele organisatie
  • Onze doelgroep is blij met de nieuwe werkwijze

Zie ook de vijf vuistregels van actieleren

Een commissie alleen kan wel een bijdrage leveren aan actieleren, maar leidt nog niet tot verandering met impact. Een volledig actieleerproces heeft componenten in zich van:

  • gezamenlijk leren (bijv. door een werkconferentie, een hackaton of een inspiratiesessie),
  • taakleren (bijv. in werkgroepen, een taskforce of een commissie) en
  • individueel leren (bijv. iets uitzoeken, lezen, je verdiepen, een experiment leiden).

Ideale ontwerp actieleren

Een conferentie alleen kan wel een bijdrage leveren aan actieleren, maar leidt nog niet tot verandering met impact. Een volledig actieleerproces heeft componenten in zich van:

  • gezamenlijk leren (bijv. door een werkconferentie, een hackaton of een inspiratiesessie),
  • taakleren (bijv. in werkgroepen, een taskforce of een commissie) en
  • individueel leren (bijv. iets uitzoeken, lezen, je verdiepen, een experiment leiden).

Ideale ontwerp actieleren

Het Actie Leer Netwerk heeft het proces van actieleren beschreven in 15 stappen.

Actieleren in 15 stappen

Oplossingen voor de werkvloer zijn te vinden op de werkvloer. Betrokken personeel is gezond personeel. Actieleren leidt altijd tot verbetering.

Drie redenen om te gaan actieleren

Als je actieleert met veel betrokkenen aan tafel, dan kan het een chaos worden. Degenen die het best gebekt zijn nemen het voortouw. Naast logische argumenten vliegen ook de emoties over tafel. Daarom is het goed om met elkaar spelregels af te spreken.

10 spelregels voor actieleren

Actieleren heeft de meeste impact als ‘burger tot bestuurder’ aan tafel zitten. Want op die manier kunnen veranderingen goed doorgesproken worden. Wat kan iedereen, vanuit zijn eigen rol, bijdragen? Wie kan meedoen met een experiment? Welke positieve gevolgen heeft de verandering? En welke negatieve? Omdat dit er vanuit verschillende perspectieven anders uit kan zien, is het belangrijk dat alle betrokkenen inspraak hebben. Inventariseer bij de start van een actieleerproces zorgvuldig wie voor de verandering nodig zijn en op wie de verandering mogelijk invloed heeft.

Vijf vuistregels voor actieleren

Er bestaan veel verschillende opvattingen over actieleren. Het Actie Leer Netwerk heeft daar een eigen visie op ontwikkeld, die past bij de urgente problemen in zorg en welzijn. Het gaat om gezamenlijk en gestructureerd zoeken naar oplossingen voor urgente problemen door het inzetten van goed geïnformeerd experimenteren. Wil je hiermee aan de slag? Het  Actie Leer Netwerk heeft handige informatie, tools, tips & tricks voor je bij elkaar gezet.

Interessante informatie, tools, tips & tricks